Kışın D vitamini ve B12 eksikliği: Belirtiler neler, hangi testler?

Sonbahar ve kışta güneş ışığı azaldığı için cilt yeterli D vitamini üretemez ve kandaki düzey birçok kişide düşer. B12 eksikliği ise mevsimden bağımsızdır; beslenme, yaş, bazı ilaçlar ve mide sorunlarıyla ilişkilidir. İkisi de yorgunluk gibi belirsiz şikâyetlerle ortaya çıkabildiği için tahmin yerine kan testiyle değerlendirilmesi en doğru yoldur.

D vitamini kışın neden düşer?

Vücuttaki D vitamininin büyük kısmı, güneşin UVB ışınları cilde değdiğinde üretilir. Türkiye'nin bulunduğu enlemlerde ekim ayından itibaren güneş daha eğik geldiği için bu ışınların yeryüzüne ulaşan miktarı azalır ve öğle saatlerinde bile cilt eskisi kadar D vitamini üretemez. Yazın biriken depolar da birkaç ay içinde tükenmeye başlar.

Bu mevsimsel düşüşü artıran başka etkenler de vardır:

• Günün büyük bölümünü kapalı alanda, ofiste ya da evde geçirmek
• Kapalı giyim nedeniyle cildin çok az bir kısmının güneş görmesi
• Koyu ten rengi: Cildin pigmenti fazla olduğunda aynı sürede daha az D vitamini üretilir
• Fazla kilo: D vitamini yağ dokusunda tutulduğu için kandaki düzey daha düşük kalabilir
• İleri yaş: Yaşla birlikte cildin D vitamini üretme kapasitesi azalır
• Bağırsakta emilimi bozan hastalıklar ve bazı karaciğer, böbrek sorunları

D vitamini eksikliğinin belirtileri

D vitamini eksikliği çoğu zaman hiçbir belirti vermez ve rutin bir kontrolde tesadüfen fark edilir. Belirti verdiğinde de bunlar genellikle silik ve başka nedenlerle karıştırılabilecek şikâyetlerdir.

• Geçmeyen yorgunluk ve halsizlik
• Kaslarda ağrı, güçsüzlük, merdiven çıkarken zorlanma
• Kemiklerde, özellikle bel, kalça ve bacaklarda yaygın ağrı
• Uzun süreli ve belirgin eksiklikte kemik yoğunluğunun azalması; çocuklarda raşitizm, yetişkinlerde osteomalazi

D vitamini kalsiyumun bağırsaktan emilimi için gereklidir. Bu yüzden eksiklik uzun sürdüğünde kemik sağlığı etkilenir. Bağışıklık ve ruh hali üzerine etkileri de araştırılmaktadır; araştırmalar bir ilişki olabileceğini gösteriyor, ancak bu konular henüz kesinleşmiş değildir.

B12 eksikliği kimlerde görülür?

B12 vitamini neredeyse yalnızca hayvansal gıdalarda bulunur ve mideden salgılanan özel bir proteinin (intrinsik faktör) yardımıyla emilir. Bu nedenle risk, hem yetersiz alımda hem de emilimin bozulduğu durumlarda artar. Vücut B12'yi uzun süre depolayabildiği için eksiklik genellikle yavaş, bazen yıllar içinde gelişir.

• Vegan ve uzun süredir vejetaryen beslenenler
• İleri yaştakiler: Mide asidinin azalmasıyla gıdalardaki B12'nin emilimi zorlaşır
• Uzun süre metformin kullanan şeker hastaları
• Mide asidini azaltan ilaçları uzun süre kullananlar
• Mide ameliyatı, obezite cerrahisi geçirenler veya bağırsak hastalığı olanlar
• Pernisiyöz anemi: Bağışıklık sisteminin intrinsik faktörü üreten hücrelere zarar verdiği, emilimin ciddi bozulduğu bir durum

B12 eksikliğinin belirtileri

B12, kan hücrelerinin yapımı ve sinir sisteminin sağlığı için gereklidir. Bu yüzden belirtiler iki grupta toplanır: kansızlığa bağlı olanlar ve sinirlerle ilgili olanlar.

• Yorgunluk, halsizlik, çabuk nefes nefese kalma, solukluk
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, iğnelenme hissi
• Yürürken dengesizlik
• Unutkanlık, dikkat dağınıklığı, ruh hali değişiklikleri
• Dilde kızarıklık, yanma ve ağız içinde yaralar

Önemli bir nokta şudur: Sinirle ilgili belirtiler, kansızlık henüz gelişmeden de ortaya çıkabilir. Hemogramın normal olması B12 eksikliğini her zaman dışlamaz. Uzun süre fark edilmeyen eksiklikte sinir hasarı kalıcı olabileceği için uyuşma ve karıncalanma gibi şikâyetler ciddiye alınmalıdır.

Hangi testler yapılır, ne gösterir?

Bu iki vitaminin değerlendirilmesinde birkaç test birlikte istenir. Hangisinin gerekli olduğuna şikâyetlerinize ve öykünüze göre doktorunuz karar verir.

• 25-OH vitamin D: Vücudun D vitamini durumunu en iyi yansıtan testtir. Hem güneşten üretilen hem de besinlerle alınan D vitamininin birkaç haftalık birikimini gösterir.
• Vitamin B12: Kandaki toplam B12 miktarını ölçer. İlk basamak testtir, ancak sınırda çıkan değerleri yorumlamak her zaman kolay değildir.
• Holo-transkobalamin (aktif B12): B12'nin hücrelere taşınabilen, kullanılabilir kısmını ölçer. Toplam B12 sınırda olduğunda eksikliğin gerçek olup olmadığını netleştirmeye yardım eder.
• Folik asit: B12 ile birlikte çalışan bir vitamindir. Eksikliği benzer bir kansızlığa yol açtığı için ikisi genellikle birlikte değerlendirilir.
• Tam kan sayımı (hemogram): Kansızlık olup olmadığını ve alyuvarların büyüklüğünü gösterir. B12 ve folat eksikliğinde alyuvarlar büyüme eğilimindedir.
• Ferritin: Demir depolarını gösterir. Yorgunluğun sık nedenlerinden biri olan demir eksikliği B12 eksikliğiyle aynı anda bulunabilir ve tabloyu değiştirebilir.
• Kalsiyum ve parathormon (PTH): D vitamini düşük ya da çok yüksek çıktığında kemik ve kalsiyum dengesini değerlendirmek için istenebilir.

Sonuçlar, laboratuvarın kullandığı yönteme göre belirlenen referans aralıklarıyla birlikte raporlanır ve en doğru yorumu şikâyetlerinizi bilen doktorunuz yapar.

Test yaptırmadan yüksek doz takviye neden riskli?

Kış aylarında D vitamini takviyesine başlamak yaygın bir alışkanlık haline geldi. Ancak D vitamini yağda çözünen bir vitamindir; fazlası idrarla atılmaz, vücutta birikir. Kontrolsüz ve yüksek dozlarda uzun süre kullanıldığında D vitamini zehirlenmesi gelişebilir.

Bu durumun başlıca sonucu kandaki kalsiyumun yükselmesidir (hiperkalsemi). Bulantı, kusma, iştahsızlık, kabızlık, çok su içme ve sık idrara çıkma, halsizlik ve kafa karışıklığı görülebilir; ileri durumlarda böbrek taşı ve böbrek hasarı gelişebilir. Böbrek taşı öyküsü, bazı böbrek hastalıkları veya kalsiyum metabolizmasını etkileyen hastalıkları olanlarda risk daha yüksektir.

B12 için durum farklıdır: Gereksiz kullanımı genellikle ciddi zarar vermez, ancak test yapılmadan başlanan takviye, eksikliğin altta yatan nedenini, örneğin pernisiyöz anemiyi gözden kaçırmaya ve sonraki ölçümlerin yorumlanmasını zorlaştırmaya yol açabilir.

Ne zaman test yaptırmalı, ne zaman doktora gitmeli?

En sağlıklı yaklaşım, takviyeye başlamadan önce düzeyinizi ölçtürmektir. Böylece gerçekten eksiklik olup olmadığı, varsa ne kadar belirgin olduğu ortaya çıkar ve doktorunuz size uygun planı yapabilir. Takviye başlandıktan sonra kontrol testinin ne zaman yapılacağına da yine doktorunuz karar vermelidir.

• Yukarıdaki risk gruplarından birindeyseniz ve uzun süredir kontrol yaptırmadıysanız
• Nedeni açıklanamayan yorgunluk, kas veya kemik ağrınız varsa
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, denge sorunu ya da belirgin unutkanlık fark ettiyseniz
• Uzun süredir metformin veya mide asidini azaltan ilaç kullanıyorsanız
• D vitamini takviyesi kullanırken bulantı, aşırı susama, sık idrara çıkma gibi şikâyetler başladıysa

Bu testleri Datalab'ın Pendik, Bakırköy ve Yalova şubelerinde yaptırabilir ya da evden kan alma hizmetinden yararlanabilirsiniz. D vitamini ve B12 testleri için çoğu durumda özel bir hazırlık gerekmez; aç gelmeniz gerekip gerekmediğini birlikte istenen diğer testlere göre önceden sorabilirsiniz.