Çocuklarda ergenlik yaşı neden düşüyor? Erken ergenlik belirtileri

Kız çocuklarında 8 yaşından, erkek çocuklarında 9 yaşından önce ergenlik belirtilerinin başlaması erken ergenlik (puberte prekoks) olarak kabul edilir. Son on yıllarda pek çok ülkede ergenliğin, özellikle kızlarda, daha erken başladığı görülüyor. Bunun en güçlü bilinen nedeni çocukluk çağı obezitesindeki artış; bazı kimyasallara maruz kalma ve genetik yatkınlık da rol oynuyor olabilir.

Erken fark edilen ergenlik çoğu zaman yönetilebilir bir durumdur. Bu yazıda hangi belirtilere dikkat etmeniz gerektiğini, hangi testlerin neden istendiğini ve ne zaman çocuk endokrinoloji uzmanına başvurmanız gerektiğini anlatıyoruz.

Hangi yaşta başlayan ergenlik erken sayılır?

Ergenlik, beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezinin yumurtalıkları ya da testisleri uyarmasıyla başlar. Kızlarda ilk belirti genellikle meme tomurcuklanması, erkeklerde ise testis hacminin büyümesidir. Tıpta yaygın kabul gören sınırlar şunlardır:

• Kızlarda: 8 yaşından önce meme gelişmesinin başlaması ya da çok erken yaşta adet görülmesi
• Erkeklerde: 9 yaşından önce testislerin büyümesi, penis büyümesi veya genital bölgede kıllanma
• Her iki cinsiyette: yaşıtlarına göre belirgin ve hızlı boy uzaması, sivilce, ter kokusu ve koltuk altı kıllanmasının birlikte görülmesi

Tek başına bir belirti her zaman erken ergenlik anlamına gelmez. Örneğin küçük kızlarda yalnızca meme dokusunda geçici büyüme (prematür telarş) ya da yalnızca hafif kıllanma ve ter kokusu (prematür adrenarş) görülebilir ve bunlar çoğu zaman ilerlemez. Bu ayrımı muayene ve testlerle hekim yapar.

Ergenlik yaşı neden düşüyor?

Bu sorunun tek bir cevabı yok; birden fazla etkenin bir arada rol oynadığı düşünülüyor. Bazı nedenler güçlü verilerle desteklenirken bazıları hâlâ araştırılıyor.

• Çocukluk çağı obezitesi: En güçlü kanıt bu konuda. Yağ dokusu hem östrojen üretimine katkıda bulunur hem de leptin gibi hormonlar aracılığıyla beyne vücudun ergenliğe hazır olduğu sinyalini verebilir. Özellikle kızlarda fazla kilo ile erken meme gelişimi arasındaki ilişki pek çok çalışmada gösterilmiştir.
• Endokrin bozucu kimyasallar: Bazı plastik katkı maddeleri (örneğin bisfenoller ve ftalatlar), bazı tarım ilaçları ve kozmetik bileşenleri vücutta hormon gibi davranabilir. Araştırmalar bu maddelere maruziyetin erken ergenlikle ilişkili olabileceğini gösteriyor, ancak etkinin ne kadar büyük olduğu henüz net değil.
• Genetik ve aile öyküsü: Anne veya babası erken ergenliğe girmiş çocuklarda erken başlama olasılığı daha yüksektir. Bazı genlerdeki değişikliklerin ailesel erken ergenliğe yol açtığı bilinmektedir.
• Stres, uyku düzeni ve ekran süresi: Bu konular sıkça gündeme geliyor ve özellikle pandemi döneminde başvuruların arttığı bildirildi. Ancak ekran süresi veya stresin ergenliği doğrudan erkene çektiğine dair kanıtlar şimdilik zayıf ve tutarsız; bu ilişki kesinleşmiş değil.

Santral ve periferik erken ergenlik farkı

Santral (merkezi) erken ergenlikte süreç normal ergenlikle aynı yoldan, yani beyindeki hormonal saatin erken çalışmasıyla başlar. Kızlarda vakaların büyük çoğunluğunda altta yatan bir hastalık bulunmaz. Erkeklerde ise beyinle ilgili bir neden bulunma olasılığı daha yüksek olduğundan genellikle daha ayrıntılı inceleme yapılır.

Periferik erken ergenlikte ise beyin henüz ergenlik sinyali vermemiştir; hormonlar doğrudan yumurtalık, testis veya böbreküstü bezinden gelir. Yumurtalık kistleri, doğuştan böbreküstü bezi hiperplazisi (KAH), nadir görülen hormon salgılayan tümörler ve dışarıdan hormon maruziyeti (örneğin bir yetişkinin kullandığı testosteron jeli ya da östrojen kremi ile temas) bu grupta yer alır. Ayrımın önemi şudur: iki durumun nedeni ve yaklaşımı farklıdır.

Ebeveynlerin dikkat etmesi gereken belirtiler

• Kızlarda meme tomurcuğu, bir veya iki tarafta sertlik ya da hassasiyet
• Erkeklerde testislerin büyümesi, sesin kalınlaşması, yüzde veya bedende kıllanma
• Koltuk altı veya genital bölgede kıllanma, yetişkin tipi ter kokusu, sivilce
• Son bir yılda belirgin hızlanan boy uzaması ve yaşıtlarından hızla uzun görünme
• Kızlarda vajinal akıntı veya kanama
• Duygusal dalgalanmalar ve davranış değişiklikleriyle birlikte yukarıdaki bedensel belirtiler

Bu belirtilerden biri çocuğunuzun yaşına göre erken görünüyorsa beklemek yerine çocuk doktorunuza danışmak en doğru adımdır. Fotoğraflar ve boy ölçüm kayıtları hekime değerlendirmede yardımcı olur.

Erken ergenlik için hangi testler yapılır?

Laboratuvar testleri ergenliğin başlayıp başlamadığını, kaynağının beyin mi yoksa başka bir bez mi olduğunu ve eşlik eden bir hormon sorunu bulunup bulunmadığını anlamaya yardımcı olur. Sonuçlar yaşa ve ergenlik evresine göre yorumlandığı için mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.

• FSH ve LH: Hipofizden salgılanan ve yumurtalık ile testisleri uyaran hormonlardır. Özellikle LH düzeyi, santral ergenliğin başlayıp başlamadığı konusunda önemli ipucu verir.
• Östradiol: Kızlarda yumurtalıkların ne kadar aktif olduğunu gösterir.
• Testosteron: Erkeklerde testis aktivitesini, her iki cinsiyette ise erkeklik hormonu fazlalığını değerlendirmede kullanılır.
• TSH ve serbest T4: Uzun süre tedavi edilmemiş tiroid bezi az çalışması nadiren erken ergenlik benzeri bulgulara yol açabildiği için kontrol edilir.
• Prolaktin: Hipofiz bezinin işleyişi hakkında ek bilgi verir; hekimin gerekli gördüğü durumlarda istenir.
• DHEA-S: Böbreküstü bezinden kaynaklanan erkeklik hormonlarını gösterir; erken kıllanma ve ter kokusunun nedenini anlamaya yardımcı olur.
• 17-OH progesteron: Doğuştan böbreküstü bezi hiperplazisinin taranmasında kullanılır.

Bunların yanında el-bilek röntgeni ile kemik yaşı belirlenir ve gerekirse GnRH uyarı testi yapılır. GnRH uyarı testi, ilaç verildikten sonra belirli aralıklarla kan alınmasını gerektirdiği için çocuk endokrinoloji uzmanının planlaması ve takibiyle yapılır; laboratuvara doğrudan başvurularak yaptırılan bir test değildir. Gerekli durumlarda hekim ayrıca pelvik ultrason veya beyin MR'ı isteyebilir.

Erken tanı neden önemli?

Erken ergenlikte çocuk başlangıçta yaşıtlarından uzun görünür, ancak cinsiyet hormonları büyüme plaklarının da erken kapanmasına yol açar. Bu nedenle tedavi edilmeyen bazı çocuklarda erişkin boyu, genetik olarak beklenen boydan kısa kalabilir. Erken tanı, hekimin gerekli görmesi halinde bu süreci zamanında yönetme fırsatı verir.

Konunun psikososyal yönü de en az boy kadar önemlidir. Bedeni yaşıtlarından erken değişen çocuklar utanma, akran zorbalığı ve kaygı yaşayabilir; erken adet görmek küçük bir kız çocuğu için zorlayıcı olabilir. Ayrıca nadir de olsa altta yatan bir hastalığın erken saptanması, özellikle erkek çocuklarında büyük önem taşır.

Ne zaman çocuk endokrinoloğuna gidilmeli?

• Kız çocuğunuzda 8 yaşından önce meme gelişimi veya çok erken yaşta adet kanaması başladıysa
• Erkek çocuğunuzda 9 yaşından önce testis büyümesi, kıllanma veya ses değişikliği fark ettiyseniz
• Çocuğunuzun boy uzaması kısa sürede belirgin hızlandıysa
• Ergenlik belirtilerine baş ağrısı, görme sorunları veya davranış değişikliği eşlik ediyorsa
• Evde kullanılan hormon içeren krem veya jellerle temas olasılığı varsa

Genellikle ilk adım çocuk doktoru muayenesidir; hekim gerekli görürse çocuk endokrinoloji uzmanına yönlendirir. Hekiminizin istediği hormon testlerini Datalab'ın Pendik, Bakırköy ve Yalova şubelerinde ya da evde kan alma hizmetiyle yaptırabilirsiniz. Bazı hormonların sabah saatlerinde alınması önerildiği için randevu planlarken hekiminizin talimatını dikkate almanız yararlı olur.