Viral hepatitler: farkları, bulaşma ve testler

Hepatit, karaciğerin iltihaplanması anlamına gelir. Alkol, bazı ilaçlar, yağlanma ve bağışıklık sistemi hastalıkları da hepatite yol açabilir; ancak en sık nedenlerden biri virüslerdir. Viral hepatitlere yol açan beş ana virüs A, B, C, D ve E harfleriyle adlandırılır. İsimleri benzer olsa da bulaşma yolları, seyirleri ve tanıda kullanılan testler birbirinden oldukça farklıdır.

Viral hepatitler çoğu zaman uzun süre belirti vermez. Bu nedenle pek çok kişi enfeksiyonu geçirdiğini ya da taşıyıcı olduğunu ancak bir kan testiyle öğrenir. İyi haber şu ki bu virüslerin hepsi basit kan testleriyle saptanabilir, bazılarına karşı aşı vardır ve tedavi seçenekleri son yıllarda büyük ölçüde gelişmiştir.

Hepatit virüsleri arasındaki temel farklar

Hepatit virüslerini anlamanın en kolay yolu onları bulaşma yollarına göre iki gruba ayırmaktır. A ve E virüsleri ağız yoluyla, kirli su ve gıdalarla bulaşır ve genellikle kısa süreli (akut) bir hastalık yapar. B, C ve D virüsleri ise kan ve vücut sıvılarıyla bulaşır ve kronikleşerek yıllarca sürebilir.

• Hepatit A: Dışkı ile kirlenmiş su, yiyecek veya ellerle ağız yoluyla bulaşır. Çoğunlukla birkaç hafta içinde kendiliğinden iyileşir ve kronikleşmez. Bir kez geçirildiğinde ömür boyu bağışıklık bırakır. Etkili bir aşısı vardır.
• Hepatit B: Kan, cinsel temas ve doğum sırasında anneden bebeğe bulaşır. Yetişkinlikte geçirildiğinde çoğu kişi iyileşir; ancak bir kısmında, özellikle bebeklik döneminde bulaşanlarda, kronik enfeksiyona dönüşebilir. Çok etkili bir aşısı vardır ve ülkemizde bebeklik aşı takviminde yer alır.
• Hepatit C: Esas olarak kan yoluyla bulaşır; ortak kullanılan enjektörler, steril olmayan dövme, piercing veya tıbbi işlemler başlıca risklerdir. Cinsel yolla ve anneden bebeğe bulaşma daha az sıktır. Sıklıkla kronikleşir. Aşısı yoktur, ancak günümüzde tedavi ile tamamen iyileştirilebilmektedir.
• Hepatit D (Delta): Yalnızca hepatit B virüsü taşıyan kişilerde çoğalabilen eksik bir virüstür. Hepatit B ile birlikte bulaştığında veya B taşıyıcısına sonradan eklendiğinde karaciğer hastalığını ağırlaştırabilir. Hepatit B aşısı dolaylı olarak hepatit D'den de korur.
• Hepatit E: Hepatit A gibi kirli su ve gıdalarla, ayrıca az pişmiş domuz ve av eti gibi kaynaklarla bulaşabilir. Genellikle kendiliğinden iyileşir. Gebelerde ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde daha ağır seyredebilir.

Hepatit hangi belirtileri verir?

Akut hepatitte halsizlik, iştahsızlık, bulantı, sağ üst karında ağrı, idrar renginin koyulaşması, dışkı renginin açılması ve gözlerde ya da ciltte sararma (sarılık) görülebilir. Ancak özellikle çocuklarda ve hepatit B ile C'de enfeksiyon hiçbir belirti vermeden geçebilir.

Kronik hepatit B ve C ise yıllarca sessiz ilerleyebilir. Tedavi edilmediğinde zamanla karaciğerde sertleşme (siroz) ve karaciğer kanseri riskini artırabilir. Bu nedenle belirtisi olmayan kişilerde de risk durumuna göre tarama yapılması önemlidir.

Hepatit için hangi testler istenir?

Hepatit testleri, virüsün kendisini, virüse ait parçaları ya da vücudun virüse karşı ürettiği antikorları ölçer. Hekiminiz şikayetlerinize ve risk durumunuza göre bu testlerden uygun olanları ister:

• Hepatit A: Anti-HAV IgM yeni geçirilmekte olan enfeksiyonu, Anti-HAV IgG ise geçirilmiş enfeksiyon veya aşıya bağlı bağışıklığı gösterir.
• Hepatit B: HBsAg virüsün varlığını, Anti-HBs bağışıklığı, Anti-HBc IgG ve IgM ise virüsle daha önce veya yakın zamanda karşılaşıldığını gösterir. Taşıyıcılarda HBV DNA testi virüs miktarını ölçerek tedavi kararına ve takibe yardımcı olur.
• Hepatit C: Anti-HCV tarama testidir. Pozitif çıkması durumunda HCV RNA testi ile virüsün hâlâ kanda bulunup bulunmadığı doğrulanır.
• Hepatit D: Anti-HDV, hepatit B taşıyıcılarında delta virüsüyle karşılaşılıp karşılaşılmadığını gösterir.
• Hepatit E: Anti-HEV IgM yakın zamanda geçirilen enfeksiyonu gösterir.
• Karaciğer enzimleri: ALT ve AST, karaciğer hücrelerindeki hasarın derecesi hakkında bilgi verir. Hepatitin hangi virüsten kaynaklandığını göstermez, ancak hastalığın etkinliğini izlemede kullanılır.

Hepatit B test sonuçları nasıl okunur?

Hepatit B sonuçları tek bir testle değil, birkaç testin birlikte değerlendirilmesiyle yorumlanır. En sık karşılaşılan kombinasyonlar ve genel anlamları şöyledir:

• HBsAg negatif, Anti-HBs negatif, Anti-HBc negatif: Virüsle hiç karşılaşılmamış ve bağışıklık yok. Aşı yaptırmanız önerilir.
• HBsAg negatif, Anti-HBs pozitif, Anti-HBc negatif: Aşı ile kazanılmış bağışıklık. Ek bir işlem gerekmez.
• HBsAg negatif, Anti-HBs pozitif, Anti-HBc IgG pozitif: Hepatit B geçirilmiş ve iyileşilmiş; kişi bağışıktır.
• HBsAg pozitif, Anti-HBc IgM pozitif, Anti-HBs negatif: Akut (yeni) hepatit B enfeksiyonu.
• HBsAg pozitif, Anti-HBc IgG pozitif, Anti-HBc IgM negatif, Anti-HBs negatif: Süregen (kronik) enfeksiyon. HBsAg pozitifliği altı aydan uzun sürüyorsa kronik hepatit B olarak değerlendirilir.
• Yalnızca Anti-HBc pozitif, diğerleri negatif: Birkaç farklı anlamı olabilir; geçirilmiş enfeksiyon, iyileşme dönemi veya nadiren gizli enfeksiyon. Hekiminiz gerekirse ek test ister.

Bu tablo genel bir yol göstericidir. Sonuçlarınızın kesin yorumu, test değerleri, karaciğer enzimleri ve öykünüzle birlikte hekiminiz tarafından yapılmalıdır.

Aşılı kişilerde Anti-HBs düzeyi yıllar içinde azalabilir. Bu her zaman korumanın kaybolduğu anlamına gelmez; ancak sağlık çalışanları gibi risk grubundaki kişilerde hekim, aşı sonrası Anti-HBs düzeyine bakarak ek doz gerekip gerekmediğine karar verebilir.

Anti-HCV pozitifse ne olur?

Anti-HCV pozitifliği, kişinin bir dönem hepatit C virüsüyle karşılaştığını gösterir; ancak virüsün hâlâ vücutta olduğu anlamına gelmez. Bazı kişiler virüsü kendiliğinden temizler, bazen de test yalancı pozitif çıkabilir. Bu nedenle tanı HCV RNA testi ile doğrulanır. HCV RNA saptanırsa aktif enfeksiyon vardır ve tedavi planlanır.

Hepatit C tedavisinde son yıllarda önemli bir dönüşüm yaşandı. Doğrudan etkili antiviral ilaçlarla, genellikle birkaç aylık ağızdan tedaviyle, hastaların büyük çoğunluğu tamamen iyileşebilmektedir. Bu yüzden erken tanı, hepatit C'de gerçek bir fark yaratır.

Kimler hepatit taraması yaptırmalı?

Hekimler aşağıdaki durumlarda hepatit B ve C taramasını özellikle önerir:

• Gebeler: Hepatit B'nin bebeğe bulaşması, doğumdan hemen sonra yapılan aşı ve bağışıklık serumu ile büyük ölçüde önlenebilir.
• Ameliyat, endoskopi veya diş tedavisi gibi girişimsel işlemler öncesinde olanlar.
• Sağlık çalışanları ve kan ya da vücut sıvılarıyla temas riski olan meslek grupları.
• Hepatit B veya C taşıyıcısı olan kişilerin eşleri, aynı evde yaşayan aile bireyleri ve cinsel partnerleri.
• Diyaliz hastaları, kan veya kan ürünü almış olanlar ve organ nakli adayları.
• Dövme, piercing veya steril olmayan koşullarda işlem yaptırmış olanlar.
• Bağışıklığı baskılayan tedavi (kemoterapi, biyolojik ilaçlar gibi) başlayacak kişiler.
• Karaciğer enzimleri nedeni açıklanamayan şekilde yüksek çıkanlar.

Hepatitten nasıl korunulur?

Hepatit A ve B'ye karşı etkili aşılar vardır; bağışıklığınız yoksa aşı olmak en güvenli korunma yoludur. Hepatit A ve E için temiz suya ve el hijyenine dikkat etmek, çiğ veya az pişmiş gıdalardan kaçınmak önemlidir. Hepatit B, C ve D için ise jilet, diş fırçası ve tırnak makası gibi kişisel eşyaları paylaşmamak, dövme ve piercing işlemlerini steril koşullarda yaptırmak ve güvenli cinsel ilişki korunmanın temelidir.

Hepatit testlerinizi Datalab'ın ISO 15189 akrediteli laboratuvarında, Pendik, Bakırköy ve Yalova şubelerimizde ya da evde kan alma hizmetimizle yaptırabilirsiniz. Randevu ve bilgi için 0850 640 07 30 numaralı telefondan veya 0537 301 22 14 numaralı WhatsApp hattından bize ulaşabilir, sonuçlarınızı hekiminizle birlikte değerlendirebilirsiniz.