Kalp hastalıkları neden artıyor ve hangi testler riski gösterir?

Kalp ve damar hastalıkları, hem Türkiye'de hem dünyada en sık ölüm nedenidir ve son yıllarda daha genç yaşlarda da görülmektedir. Bunun başlıca nedenleri hareketsiz yaşam, işlenmiş gıdalarla beslenme, obezite, tip 2 diyabet, sigara, yüksek tansiyon ve kronik strestir. İyi haber şu ki bu risklerin çoğu basit kan testleriyle erken fark edilebilir ve değiştirilebilir.

Kalp-damar hastalığı tam olarak nedir?

Kalp-damar hastalıkları denince çoğunlukla damar duvarında yağ ve iltihap hücrelerinden oluşan plakların birikmesi, yani ateroskleroz kastedilir. Bu süreç yıllar içinde sessizce ilerler ve çoğu zaman belirti vermez. Plak kalbi besleyen damarlarda daralmaya yol açarsa kalp krizi, beyin damarlarında ise inme ortaya çıkabilir.

Aterosklerozun başlangıcı genç yaşlara kadar uzanabilir. Bu nedenle risk faktörlerini erken tanımak, belirtiler ortaya çıkmadan önlem almayı sağlar.

Kalp hastalıkları neden daha sık ve daha erken görülüyor?

Tek bir neden yoktur; birbirini besleyen birkaç faktör bir araya gelir. Günlük hayatta en çok karşılaşılanlar şunlardır:

• Hareketsiz yaşam: Masa başı çalışma, uzun ekran süresi ve araçla ulaşım, kalp ve damar sağlığını koruyan fiziksel aktiviteyi azaltır.
• İşlenmiş gıdalar: Şeker, tuz, rafine karbonhidrat ve trans yağ içeriği yüksek hazır ürünler kan yağlarını, kan şekerini ve tansiyonu olumsuz etkiler.
• Obezite: Özellikle karın çevresinde biriken yağ, iltihabı ve insülin direncini artırarak damarlara zarar verir.
• Tip 2 diyabet ve insülin direnci: Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri damar iç yüzeyini yıpratır. İnsülin direnci, diyabet tanısından yıllar önce bile riski yükseltebilir.
• Sigara: Damar duvarını doğrudan hasara uğratır, pıhtılaşma eğilimini artırır. Pasif içicilik de risklidir.
• Yüksek tansiyon: Çoğu zaman belirti vermez ama damarları ve kalbi sürekli zorlar.
• Kronik stres ve yetersiz uyku: Araştırmalar, uzun süreli stresin ve düzenli olarak az ya da kötü uyumanın tansiyon, kan şekeri ve kalp-damar riskiyle ilişkili olabileceğini gösteriyor.
• Hava kirliliği: İnce partiküllere uzun süre maruz kalmanın kalp-damar hastalıklarıyla ilişkili olabileceğine dair veriler giderek artıyor; etkinin büyüklüğü hâlâ araştırılıyor.

Sayının artmasında başka bir etken de nüfusun yaşlanmasıdır. Tedavi olanakları geliştiği için kalp krizi geçiren pek çok kişi artık hayatta kalıyor ve hastalıkla yıllarca yaşıyor. Bu da toplumda kalp hastalığı olan kişi sayısını artırır.

Aile öyküsü neden önemli?

Birinci derece yakınlarında, özellikle erkeklerde 55, kadınlarda 65 yaşından önce kalp krizi, inme ya da damar tıkanıklığı görülen kişilerin riski daha yüksektir. Ailesel yüksek kolesterol gibi bazı kalıtsal durumlar, sağlıklı yaşayan genç bireylerde bile kolesterolün belirgin yükselmesine yol açabilir.

Aile öyküsü değiştirilemez, ancak bunu bilmek kontrollerin daha erken başlaması için güçlü bir nedendir. Ailesinde kalp-damar hastalığı olan biri, diğer risk faktörlerini daha sıkı takip ederek riskini önemli ölçüde azaltabilir.

Kalp-damar riskini değerlendirmede hangi testler kullanılır?

Laboratuvar testleri tek başına tanı koydurmaz; hekim bu sonuçları yaşınız, cinsiyetiniz, tansiyonunuz, sigara kullanımınız ve aile öykünüzle birlikte değerlendirerek toplam riskinizi hesaplar. En sık kullanılan testler şunlardır:

• Lipid profili: Total kolesterol, LDL kolesterol (damarda plak oluşumuyla en çok ilişkili olan), HDL kolesterol (fazla kolesterolün uzaklaştırılmasına yardımcı olan) ve trigliseritleri gösterir. Risk değerlendirmesinin temelidir.
• Açlık kan şekeri ve HbA1c: Açlık glukozu o anki kan şekerini, HbA1c ise son iki-üç ayın ortalamasını yansıtır. Diyabet ve diyabet öncesi durumun saptanmasında kullanılır.
• hs-CRP (yüksek hassasiyetli CRP): Vücuttaki düşük düzeyli iltihabı gösterir. Diğer risk faktörleriyle birlikte yorumlandığında riskin daha iyi sınıflandırılmasına yardımcı olabilir; enfeksiyon sırasında yükseldiği için o dönemde ölçülmesi yanıltıcı olabilir.
• Lipoprotein(a): Büyük ölçüde genetik olarak belirlenen bir kan yağı türüdür. Yaşam tarzıyla pek değişmediği için hayatta en az bir kez ölçülmesi, özellikle aile öyküsü olanlarda faydalı kabul edilir.
• Apolipoprotein B: Damar duvarına girebilen kolesterol taşıyıcı parçacıkların sayısını yansıtır. Trigliseridi yüksek, diyabetli veya obez kişilerde LDL'nin gösteremediği riski ortaya koyabilir.
• Homosistein: Yüksek düzeyleri kalp-damar hastalıklarıyla ilişkilendirilmiştir; ancak düşürülmesinin riski azalttığı gösterilememiştir. Bu nedenle rutin taramada değil, belirli durumlarda hekim gerekli görürse istenir.
• Böbrek fonksiyonu ve idrar tahlili: Serum kreatinin böbreklerin ne kadar iyi çalıştığını gösterir, idrarda protein veya albümin bulunması ise damar hasarının erken bir işareti olabilir. Böbrek hastalığı kalp-damar riskini artırır.

Tansiyon ölçümü ve EKG ise laboratuvar testi değildir; muayene sırasında hekiminiz tarafından yapılır ve risk değerlendirmesinin ayrılmaz parçasıdır.

Riski azaltmak için neler yapılabilir?

Kalp-damar risk faktörlerinin büyük kısmı değiştirilebilir. Küçük ama sürekli değişiklikler, zaman içinde belirgin fark yaratır.

• Haftanın çoğu günü tempolu yürüyüş gibi orta yoğunlukta hareket edin ve uzun süre oturmayı bölün.
• Sebze, meyve, baklagil, tam tahıl ve zeytinyağı ağırlıklı beslenin; işlenmiş et, şekerli içecek ve tuzu azaltın.
• Sigarayı bırakın; bu konuda destek almak başarı şansını artırır.
• Kilo ve bel çevrenizi takip edin; küçük bir kilo kaybı bile tansiyon ve kan şekerinde iyileşme sağlayabilir.
• Düzenli uyumaya ve stresi yönetmeye zaman ayırın.
• Tansiyonunuzu düzenli ölçtürün ve hekiminizin önerdiği tedaviyi aksatmayın.

Kimler, ne zaman kontrol yaptırmalı?

Belirtisi olmayan yetişkinlerde de düzenli risk değerlendirmesi önerilir. Hekimler genellikle 40 yaşından sonra kan yağları, kan şekeri ve tansiyonun düzenli aralıklarla kontrol edilmesini ister. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı olanlar, diyabet, yüksek tansiyon veya obezitesi olanlar, sigara içenler ve gebelikte diyabet ya da tansiyon yükselmesi yaşamış kadınlar için kontrollerin daha erken başlaması uygundur.

Göğüste baskı veya ağrı, nefes darlığı, çarpıntı, efor sırasında çabuk yorulma ya da bacaklarda yürürken ortaya çıkan ağrı gibi şikayetler varsa test sonuçlarını beklemeden hekime başvurmak gerekir. Ani göğüs ağrısı, yüzde kayma, konuşma bozukluğu veya bir tarafta güç kaybı acil durum belirtisidir.

Ailesinde kalp-damar hastalığı bulunan kişiler için hazırladığımız "Ailesinde Kalp-Damar Hastalığı Bulunanlar" check-up paketi, bu testleri bir arada sunar. Testlerinizi Datalab'ın Pendik, Bakırköy ve Yalova şubelerinde ya da evde kan alma hizmetiyle yaptırabilir, sonuçlarınızı hekiminizle birlikte değerlendirebilirsiniz.